Γιατί ορισμένα τρόφιμα ενεργοποιούν τους μηχανισμούς ανταμοιβής του εγκεφάλου και γιατί η επιθυμία για αυτά δεν ισοδυναμεί πάντα με εξάρτηση
Ζάχαρη, πατατάκια, γρήγορο φαγητό. Πόσοι από εμάς δεν έχουμε νιώσει ότι δεν μπορούμε να αντισταθούμε στην επιθυμία να καταναλώσουμε κάτι που, θεωρητικά, δεν χρειαζόμαστε; Η ιδέα του «εθισμού στο φαγητό» βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης και, παρά την απήχησή της, παραμένει επιστημονικά αμφιλεγόμενη. Μπορεί όμως η έντονη επιθυμία για φαγητό να θεωρηθεί πραγματικός εθισμός ή πρόκειται για παρανόηση μιας φυσιολογικής λειτουργίας;
Όταν η πείνα συγχέεται με τον εθισμό
Η επιθυμία για φαγητό, ακόμη και όταν δεν πεινάμε, δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με εθισμό. Όπως εξηγεί ο Tim Crowe, ερευνητής της διατροφικής επιστήμης, η επιθυμία για φαγητό είναι συχνά ενστικτώδης, ανάλογη με την ανάγκη για νερό ή ύπνο. Αυτές είναι ζωτικές ανάγκες που το σώμα μάς ωθεί να καλύψουμε. Ο πραγματικός εθισμός όμως χαρακτηρίζεται από παθολογική προσκόλληση, απώλεια ελέγχου, υποτροπή και βλάβες στην καθημερινή λειτουργικότητα.
Ο όρος «εθισμός στο φαγητό» χρησιμοποιείται συχνά χωρίς επιστημονική ακρίβεια. Αν και δεν υπάρχει κοινά αποδεκτός κλινικός ορισμός, περιγράφεται ως η συνεχής ανάγκη για κατανάλωση ορισμένων τροφών, ακόμα και όταν υπάρχουν σοβαρές αρνητικές συνέπειες, όπως αύξηση βάρους ή προβλήματα υγείας. Τα συμπτώματα του «εθισμού στο φαγητό», όπως σφοδρή επιθυμία, στέρηση, απώλεια ελέγχου, μοιάζουν με αυτά της διαταραχής υπερφαγίας. Παρόλο που οι δύο καταστάσεις δεν είναι ταυτόσημες, ενδέχεται να ανήκουν στο ίδιο ψυχολογικό φάσμα. Αυτό σημαίνει ότι πολλές φορές, όταν κάποιος δηλώνει «εθισμένος στο φαγητό», μπορεί στην πραγματικότητα να εκφράζει συναισθηματικές δυσκολίες που σχετίζονται με τον έλεγχο της διατροφής, και όχι μια πραγματική βιοχημική εξάρτηση όπως στον εθισμό σε ουσίες.
Ο ρόλος των υπερ-επεξεργασμένων τροφών
Σύμφωνα με ανασκοπήσεις της βιβλιογραφίας, δεν είναι όλα τα τρόφιμα εξίσου «επικίνδυνα». Τα πιο εθιστικά χαρακτηριστικά συναντώνται σε υψηλά επεξεργασμένα τρόφιμα με συνδυασμό ζάχαρης, λίπους και αλατιού που είναι γνωστά και ως υπερβολικά γευστικά. Αυτά τα τρόφιμα ενεργοποιούν τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου, με τρόπο παρόμοιο με ουσίες κατάχρησης, αν και σε μικρότερη κλίμακα. Η απόλαυση που προσφέρουν είναι τέτοια, ώστε μπορεί να υπερισχύσει του κορεσμού, οδηγώντας σε παθητική υπερκατανάλωση.
Ωστόσο, αυτή η ενεργοποίηση δεν είναι μοναδική. Οι ίδιες περιοχές του εγκεφάλου διεγείρονται από ερεθίσματα όπως ένα χάδι ή η εικόνα ενός κουταβιού. Δεν θεωρούμε όμως αυτά τα ερεθίσματα ως εθιστικά. Το γεγονός ότι κάτι είναι ευχάριστο δεν σημαίνει ότι είναι και εθιστικό με την αυστηρή έννοια του όρου.
Ζάχαρη ή συνδυασμοί;
Ο Tim Crowe τονίζει πως δεν είναι τόσο η μεμονωμένη ζάχαρη που προκαλεί το πρόβλημα. Αν ήταν έτσι, θα λαχταρούσαμε καθαρή λευκή ζάχαρη με το κουτάλι. Όμως, το πιο επιθυμητό είναι ο συνδυασμός ζάχαρης με λίπος και υφή, η τροφική «μήτρα» που κάνει το μπισκότο ή το παγωτό ακαταμάχητο. Το ίδιο ισχύει για τον συνδυασμό αλατιού και λίπους, που κάνει π.χ. τα πατατάκια τόσο ελκυστικά. Τα τρόφιμα αυτά μπορούν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη ενεργειακή πρόσληψη και σε συναισθήματα απώλειας ελέγχου.
Η υπερβολική γευστικότητα, όταν ξεπερνά το φυσικό σημείο κορεσμού, μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση βάρους και σε συμπεριφορές παρόμοιες με αυτές που συναντώνται στις εξαρτήσεις. Όχι γιατί το τρόφιμο είναι ουσία εξάρτησης, αλλά επειδή η απόλαυση που προκαλεί μπορεί να υπερκεράσει τον αυτοέλεγχο. Εν τέλει, το να χαρακτηρίζουμε τα τρόφιμα ως «εθιστικά» δεν είναι πάντα χρήσιμο. Μπορεί να δημιουργήσει περιττές ενοχές, άγχος και να αυξήσει τον κίνδυνο για διατροφικές διαταραχές. Η καλύτερη προσέγγιση είναι να κατανοήσουμε τη συναισθηματική και συμπεριφορική βάση της επιθυμίας μας και να επιδιώκουμε ισορροπία, όχι απόλυτο αποκλεισμό.
